www.archiefgrijpskerk.nl

De Roder is de naam van een van de straten in het zuidelijke deel van het dorp Grijpskerk. Vroeger meldde het straatnaambord dat de roder een oude natuurlijke zeewering was.

straatnaambord deroder

Het gaat hier echter historisch gezien om een vrij belangrijke dijk. In het Nieuwsblad van het Noorden van 9 augustus 1977 verscheen een artikel van Blikvanger met onderstaande tekst.

De Roder is vermoedelijk de oudste dijk in Langewold, meldt mij de heer J.J. Buskes te Middelstum.

In de buurt van Niezijl en Grijpskerk zijn in het landschap van deze oude dijk nog op veel plaatsen sporen terug te vinden. De boerderijen aldaar liggen alle op één lijn, die vroeger de Roder heeft gevormd. U ziet dat heel duidelijk op de hierboven staande foto. (Omdat de foto tamelijk onduidelijk is en op een andere manier deze rechte lijn ook getoond kan worden, staat hieronder een afbeelding van de topografische kaart van Groningen waarbij de 0-hoogtelijn in rood is aangegeven; deze lijn geeft globaal de loop van de roder weer)

roder

Ook Google Earth biedt een fraaie kijk op de ligging van de boerderijen.

roder boerderijen

Ongeveer 400 meter ten zuiden van de oude Friesestraatweg van Leeuwarden naar Groningen, welke weg is aangelegd op een aan het eind van de 14e eeuw aangelegde dijk, vinden we sporen van de voormalige roder. De ouderdom van deze dijk wordt geschat op zevenhonderd jaar.

De oudste oorkonde, waarin de naam voorkomt, dateert uit 1385. Tussen de roder en de latere dijk zijn verschillende verbindingsdijken in het land terug te vinden.

Een van deze dijken liep op de plaats waar thans in Grijpskerk de Jonkerslaan loopt. Een kilometer westwaarts van de plaats waar deze verbindingsdijk de roder raakt, lag een sluis, die het water van het daar gelegen diep "Tarjak" deed afvloeien.

Het Westerkwartier was vroeger verdeeld in twee landschappen. In het noorden Langewold (waarin ook Grijpskerk lag) en ten zuiden daarvan Vredewold. De landschappen regelden elk afzonderlijk de waterhuishouding. De watergangen dwars door het gebied van Langewold sloten ook aan op die van het lager gelegen Vredewold. Dit gaf vaak moeilijkheden, vooral waar deze watergangen bij elkaar kwamen bij de sluizen van Okswerd (dit is het gebied ten zuid oosten van Niezijl). Hier concentreerde zich de waterafvoer van heel Langewold en Vredewold.

Doordat er in de loop der jaren verschillende watergangen bijgekomen en ook verdwenen zijn, heeft dit gebied een ietwat heuvelachtig karakter gekregen.

Om de diverse moeilijkheden op te lossen, werd in 1385 tussen verschillende karspelen uit beide landschappen een overeenkomst gesloten ten aanzien van een gedeelte van de waterhuishouding. Besloten werd een gemeenschappelijke "graffte" aan te leggen, buiten "de dijk die gewoonlijk roder wordt genoemd".

Nog tussen het aangaan en ten uitvoer brengen van de overeenkomst moet een nieuwe dijk van Grijpskerk over Niezijl, richting roder zijn aangelegd (de huidige straatweg) waarmee een begin werd gemaakt met de inpoldering van de Ruigewaard. Door middel van een sluis in deze dijk, kon van de bovengenoemde waterlossing van 1385 gebruik gemaakt worden.

Toen echter omstreeks 1425 de ten noorden van de dijk gelegen Ruigewaard daadwerkelijk werd ingepolderd, moest deze sluis worden verhuisd, doordat ze droog kwam te liggen. Een paar honderd meter naar het noorden oosten werd een nieuwe aangelegd. We spreken van 1e en 2e Bomsterzijl.

Okswerd raakte evenwel langzaam maar zeker haar centrumpositie kwijt, doordat het omliggende gebied steeds meer werd ingepolderd.

Ook tussen de straatweg en de roder werden spoedig polders aangelegd, waarbij de monniken van het Gerkesklooster in 1320 een redelijk aandeel hebben gehad.

De vermoedelijk eerste dijk in Langewold, de roder, had inmiddels uiteraard zijn functie als zeewering totaal verloren en werd op verschillende plaatsen afgegraven.

Maar desondanks is de dijk in het landschap nog duidelijk terug te vinden. Daartoe hoeft men enkel maar te kijken naar de boerderijen tussen Niezijl en Zuidhorn, die alle in één lijn op de oude roder liggen. In de loop der jaren is daar trouwens identiek gedateerd aardewerk aangetroffen; vondsten die ontegenzeglijk wijzen op vroegere bewoning op en achter deze dijk.

Ook Formsma noemt in zijn boek op de pagina's 5 en 6 de roder. Daar spreekt hij van "swaere twisten" tussen Langewold en Vredewold:

Onderhandelingen leidden tot de overeenkomst van 8 juni 1385, die de geboorte inhoudt van het Bomsterzijlvest, dat omstreeks 1600 een onderdeel zou worden van het Kommerzijlvest.

En iets verder:

De bepalingen van deze overeenkomst zijn zeer onduidelijk. Dit komt ook hierdoor, dat we van de oorkonde van 1385 slechts een afschrift bezitten van 1762, dat veel doorhalingen en fouten bevat. Voor ons onderzoek is deze bepaling de belangrijkste, dat de Vredewolders en de Langewolders afzonderlijk binnendijks een afwatering zouden graven met een gemeenschappelijke buitenloop. De lokalisatie past bij de huidige situatie ten zuiden van Niezijl. Ook de aanduiding van de plaats van het graafwerk, bij de huizen van de Ewertmannen en Heddemannen, wijst op Niezijl, waar die namen in de 16e eeuw voorkomen. In de oorkonde wordt verder de Roder genoemd. Het kan de naam van de dijk zijn, maar ook die van de gracht, want rode of roede (zijlroede) is de aanduiding voor een waterafvoer zowel binnen- als buitendijks.

Bauke Zijlstra kwam aan de Jonkerslaan in Grijpskerk te wonen en raakte geïnteresseerd in de geschiedenis van de roder en maakte op basis van zijn onderzoek een buitengewoon interessant artikel onder de titel De Roder: "de eerste dijk in Langewold".

 

49.jpg

Wie is online

We hebben 63 gasten en geen leden online

Copyright © 2020 www.archiefgrijpskerk.nl. Alle rechten voorbehouden.
Joomla! is vrije software uitgegeven onder de GNU/GPL Licentie.